مامۆستا هەژار چراغی که تا ابد روشن است

استاد “هەژار” ستاره ایی که در آسمان ادب کُردی درخشید و «ماه مجلس شد» و واژه ها را خوب می شناخت و با استادی هر چه تمام تر آنها در کنار هم می چید و شاهکارهای بی نظیری در امر تالیف و ترجمه خلق کرد. محقق، نویسنده و ادیب برجسته ای که تالیفات گهر باری در عرصه های مختلف به کتابخانه ادب به ویژه ادب کُردی تقدیم کرده است.

نویسنده، شاعر، محقق و مترجم نامدار، استاد عبدالرحمن شرفکندی مشهور و متخلص به «هه‌ژار» به سال ۱۳۰۰ هجری شمسی در شهر مهاباد و در خانواده‌ای متدین و شهیر دیده به جهان گشود. در دو سالگی از نعمت وجود مادر محروم شد و از همان کودکی تلخی زندگی را تجربه کرد.

با شروع پنج سالگی، نزد پدرش الفبا و قراﺌت قرآن را آغاز کرد و در کلاس تنی چند از مدرسین علوم اسلامی آن زمان حاضر شد. او زمانی که پا به سن جوانی گذاشت، لذت دانستن را دریافته و عاشقانه به دنبال کسب علم بود. ماموستا هه ژار نوجوان بود که پدرش به طور ناگهانی دارفانی را وداع گفت و بار سنگین مسؤلیت مراقبت و پرورش خواهر و برادران صغیرش را بر دوش افتاد. به کسب و کار روی آورد و با تلاش بسیار توانست سروسامانی بگیرد و به نان و نوایی برسد.

عبدالرحمن به سبب علاقه وافری که به ادبیات داشت از همان اوان جوانی به مطالعه ادبیات و دیوان شاعران بزرگ روی آورد این علاقه به حدی بود که از همان آغاز بسیاری از اشعار شاعران نامدار را از برداشت. نوجوانی بیش نبود که توانایی ادبی وی نمایان گشت و به سرودن شعر روی آورد، اشعار او کم‌کم ورد زبان‌ها و نقل مجالس گشت. در این زمان بود که استاد عبدالرحمن شرفکندی تخلص «هه‌ژار» را برگزید و از سوی قاضی محمد هم لقب شاعر ملی کُرد به او تعلق گرفت. در آن سالها و بعد از اتفاقات مهاباد او ناچاراً به عراق سفر کرد، سالها در عراق بود، مدتی در سوریه و بعد به دلیل بیماری به لبنان رفت و مدت زیادی در بیمارستان بود. وی در لبنان به مطالعه ی زبان و ادبیات عربی پرداخت و در این زمینه تجربه ی خاصی یافت در همین دوران بود که بسیاری از شاهکارهای ادبی جهان را مطالعه نمود و به اندوخته های خود افزود .

پس از سال‌ها آوارگی سرانجام در سال ۱۳۵۴ به ایران بازگشت و در شهر کرج سکنی گزید. بعد از اقامت در کرج، پیشنهاد ترجمه کتاب شفای ابوعلی سینا، از طرف دانشگاه تهران را پذیرفت-کتابی که تا آن زمان با وجود اهمیت فراوانی که داشت، برای علاقه‌مندان غیرقابل استفاده بود. یکی از بزرگترین برگ های زرین ماموستا هژار در امر ترجمه، ترجمه کتاب قانون در طب، از ابوعلی سینا از عربی به فارسی است و همانگونه که خودشان می فرمایند: «رمز قلم این نویسنده را کشف کردم».

اهمیت ترجمه این کتاب در این است که در طول هزاران سال هیچ فارسی زبان مسلط به زبان عربی جرات ترجمه این کتاب را دست ندادند، اما ماموستا هژار ترجمه ایی بسیار دقیق این کتاب را در ۹ جلد کتاب به زبان فارسی به سرانجام رساندند و این کتاب به عنوان یکی از برجسته ترین آثار ترجمه ی ایران مطرح است.

«ترجمه قانون در طب ابوعلی سینا، در شرایطی صورت پذیرفت که قبل از وی چندین استاد مطرح و برجسته فارس زبان دانشگاهی از ترجمه آن وامانده بودند؛ در این ترجمه تسلط کامل استاد بر زبان عربی و لهجه های متفاوت عربی و همچنین لهجه های متعدد زبان کردی و فارسی همانند برج و باروویی عظیم میزان خودنمایی مردی خاکی ولی در دانش بی بدیل را به عرصه ادبیات تقدیم نمودند.» وی در نهایت موفقیت شفای ثقیل و مشکل عربی را به فارسی ساده و روان ترجمه نمود و بدینوسیله به محافل ادبی و فرهنگی ایران راه یافت و پس از مدتی به عضویت فرهنگستان زبان و ادب فارسی درآمد. با گسترش حوزه فعالیت‌های خویش و تحقیق پیرامون زبان و ادبیات کُردی برخدمات خود افزود.

«استاد هه ژار شاعر، محقق و مترجمی زبردست بود که در سده ی گذشته مانند او دیده نشده است و تاکنون نیز مترجمی نتوانسته با ماموستا هه ژار به رقابت بپردازد».

استاد هه ژار در آثارشان با زبانی اصیل و ریشه دار می نویسند و در نوشتار هر زبانی حق واژگان آن زبان را رعایت می کنند، تا جایی که خواندن آثار استاد همانند حضور در کلاسهای آموزش دایره لغات آن زبان است، با توجه به آوارگی های تبعید گونه اما ایشان بر زبان های کردی و فارسی و عربی و ترکی و روسی و ارمنی با تمام لهجه های این زبانها تسلط داشتند، متن را می فهمید و با دانایی ترجمه می نمودند.

با پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ماه سال ۱۳۵۷هجری شمسی مجال آن را یافت که در زمینه‌ی کار مورد علاقه‌اش، یعنی تحقیق درباره‌ی زبان و ادبیات کُردی به فعالیت بپردازد وی در این سال‌ها از جنبه‌ی ادبی و فرهنگی بیشترین استفاده را از عمر عزیزش ببرد و با تلاشی سخت و خستگی ناپذیر، بیشتر ساعات شبانه روز را به تحقیق و تألیف و ترجمه مشغول بود و در سایه‌ی این کار پیگیر، آثار ارزشمند و کم نظیری را در زمینه‌های مختلف علمی و ادبی و فرهنگی، از خود به یادگار گذاشت. در سایه این پشت کار، آثار کم نظیری را در زمینه های مختلف از خود به یادگار گذاشت. در کنار فرهنگ ارزشمند کردی -فارسی از دیگر خدمات بزرگ و بی نظیر وی می توان به ترجمه ی زیبای قرآن کریم به زبان کُردی اشاره کرد، که در نهایت استحکام و سادگی، شیوا و گویا است و کتاب خانه ی کردی را برکتی دو چندان بخشیده است .

سرانجام کار مداوم، بی‌خوابی و ریاضت‌های فکری و جسمی، شمع زندگی این بزرگ‌مرد را به سوی خاموشی برد، تا اینکه سرانجام در روز پنج‌شنبه دوم اسفندماه سال ۱۳۶۹هجری شمسی روح پاکش به آرامش ابدی پیوست و بدرود حیات گفت و در گورستان بداغ سلطان در در کنار اساتید هیمن و ملا غفور به خاک سپرده شد.

برخی از  آثار و تالیفات استاد هه‌ژار:

۱- ترجمه کتاب شفای ابوعلی سینا، در هفت جلد، انتشارات سروش

۲-ترجمه قرآن کریم، چاپ تهران

۳- ترجمه رباعیات خیام، انتشارات سروش

۴- ترجمه شرفنامه بدلیسی، چاپ نجف.

۵- ترجمه آری این چنین بود برادر، اثر دکتر شریعتی، چاپ تهران.

۶- ترجمه عرفان برابری آزادی، اثر دکتر شریعتی، انتشارات سروش.

۷- ترجمه پدر مادر ما متهمیم، اثر دکتر شریعتی، انتشارات سروش.

۸- ترجمه یک جلوش بی‌نهایت صفر، اثر دکتر علی شریعتی، چاپ تهران.

۹- ترجمه آثارالبلاد و اخبارالبلاد به فارسی، انتشارات اندیشه.

۱۰- ترجمه پنج انگشت یک مشت است. اثر بریژید و نگوربوکسی، انتشارات تازه نگاه.

۱۱- دیوان اشعار، چاپ تبریز.

۱۲- چیشتی مجیور (زندگینامه)، چاپ پاریس.

۱۳- تاریخ اردلان، چاپ تهران.

۱۴- فرهنگ جامع کُردی به کُردی و فارسی، انتشارات سروش.

۱۵- برای کردستان، چاپ عراق.

۱۶- ترجمه مه‌م و زین‌خانی از کرمانجی به سورانی، چاپ عراق.

۱۷- مجموعه‌ای شامل طنزهای اجتماعی، چاپ سوریه.

۱۸- شرح دیوان ملای جزیری، انتشارات سروش.

۱۹- طایفه فراموش شده گابان، چاپ عراق.

۲۰- تاریخ سلیمانیه ترجمه از عربی به فارسی، (چاپ نشده)

۲۱- روابط فرهنگی ایران و مصر، ترجمه از عربی به فارسی، (چاپ نشده)

۲۲- ترجمه فرهنگ عمید به کُردی، چاپ نشده  و چندین اثر ارزشمند دیگر…

چیشتی مجیور» کتابی که زندگی نامه ایشان است. زمانی که هر انسانی در زندگی به مشکلی بر می‌خورد اگر به سراغ کتاب زندگینامه ‌ ایشان برود، آرامش به او دست می دهد و توان حل مشکلش را پیدا می کند، این کتاب همچنان راهنمای راه، و جاده ای برای هدایت است. کتابی که حاصل تجربیات چندین ساله ایشان بوده و می تواند در عین حال راهنما و منبعی برای کسب تجربه در زندگی باشد. پس استاد هژار به عنوان یک پایه و اساس ادب علمی کُرد، باید به همه کُرد زبانان با لهجه ها و گویش های مختلف معرفی شود و قطعا کُردها بیشتر به شناخت استاد هژار و آثار زندگی ایشان نیاز دارند.

بی شک در عرصه ادبیات زبان کردی، استاد «هژار موکریانی»، زبردست ترین مترجم و نویسنده بوده است و همانند کیمیاگری از خاک، طلا می ساخت. بی شک ماموستا هه ژار یکی از بزرگترین مفاخر توانمند و دلسوز جامعه ماست که به مثابه چراغی فراروی همه ما قرار گرفت و در یافتن راه علم و دانش و زبان مسیری روشن و ماندگار را برایمان ترسیم و فراهم کرد.  این فرزانه فراموش نشدنی عمری را صرف تحقیق، ترجمه و چاپ آثار مفید و ماندگار کرد و خدمتی بی پایان انجام دادکه ضروریست بیشتر و بیش از پیش باید از آثار و خدماتش بهره بگیریم ما با وجود این فرزانگان، دانشمندان، عالمان، محققان، فرهیختگان و شاعران هویتمان زنده و پویا مانده است که لازم است ما نیز زبان و فرهنگ و تاریخ و علم دیارمان را با تحصیل و تحقیق توسعه بدهیم و با الگوگیری از آنان سعی کنیم برای خود و جامعه مفید باشیم.

تهیه و تدوین: هیراد کریمی/سنندج