در قرن حاضر که تنها  ۲۶ سال از آن گذشته (قرن بیست و یکم) با مشکلات متعدد مربوط به جوامع انسانی همراه بوده و جدای از جنگ طلبی و ناامنی های مرتبط با جنگ ها و تجاوزها، شاهد افزایش و رشد آسیب های اجتماعی هستیم، آسیب‌هایی مانند: اعتیاد، طلاق، بی‌سرپرستی، بزهکاری، فساد، سرقت های مسلحانه، قتل، خودکشی، کودکان خیابانی، خشونت های متعدد، روسپی‌گری و… که روز به روز بر تعداد آن‌ها افزوده می‌شود و هیچ برنامه‌ی منظم و راهکار مدونی هم برای حل آنها هنوز وجود ندارد و هر روز جوامع را بیشتر درگیر می کند.

امروزه دیگر واژه های ناخوشایند و نفرت انگیز سرقت های مسلحانه، خشونت های بی شمار همراه با استفاده از سلاح های گرم و سرد، اعتیاد، قاچاق انسان، ربودن کودکان و زنان برای فروش اعضای بدنشان، خودکشی و قتل و ده ها معضل مشابه که معنی و مفهوم آن برای کسی بیگانه نیست، و نمی توان صدای گوشخراش این پدیده های شوم را ناشنیده انگاشت.

هر چند آسیب های اجتماعی در جامعه امروز در ابعاد و اشکال مختلف بیش از هر زمان دیگری موجب نگرانی شده است اما طبق تحقیقات انجام شده مواد مخدر به تنهایی منبع و منشاء بسیاری از آسیب‌های اجتماعی است ‌و یکی از چالش های دولت، در حوزه اعتیاد است و اگرچه در زمینه آن، آمار دقیقی وجود ندارد طبق گفته مسولان مرتبط حدود ۵ میلیون نفر مصرف کننده مستمر و غیر مستمر در کشور وجود دارد که با بعد خانوار آنها، بیش از ۱۵ میلیون نفر از جمعیت کشور به صورت روزمره دغدغه و نگرانی در عرصه مواد مخدر دارند.

متاسفانه طبق آمارهای رسمی گرایش به مصرف مواد مخدر در هر روز رو به افزایش است. میزان تولید مواد مخدر نیز در کشورهای تولید کننده افزایش یافته که نشان از افزایش تقاضا در دنیا برای مصرف مواد مخدر است و با کمال تاسف باید اذعان داشت هرساله صدها نفر براثر مصرف موادمخدر در کشور جان خود را از دست می دهند.

اما یکی از موضوعات نگران کننده در موضوع اعتیاد، کاهش سن آن است که باعث شده کارشناسان نسبت به این موضوع واکنش های زیادی داشته باشند هر چند در میان مواد مختلف، مصرف تریاک، رتبه نخست را به خود اختصاص داده است. بعد از تریاک، شیشه و هروئین بالاترین رتبه را دارند اما مصرف ماده مخدر شیشه و گُل در ایران در میان نوجوانان و جوانان رو به افزایش است و کاهش سن اعتیاد و مصرف مواد مخدر به زیر ۱۵ سال زنگ خطر بروز فاجعه است و از آن مهمتر و فاجعه بارتر افزایش و گرایش زنان و دختران به مصرف است که حدود ۱۰ درصد از جمعیت معتاد کشور را زنان تشکیل می دهد.

در این میان با یک دنیا تاسف باید اذعان داشت ایران به واسطه نزدیکی به یکی از اصلی ترین مراکز تولید مواد مخدر در جهان یعنی افغانستان و با وجود موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد و طلایی خود، از ضریب آسیب پذیری بالایی برخوردار است و متاسفانه در نسلی که باید در سازندگی و پیشبرد اهداف جامعه نقش مهمی داشته باشد؛ زمینه ی گرایش به مواد مخدر بیشتر وجود دارد.

بیش از ۷۰ درصد مواد مخدر دنیا در کشور افغانستان تولید می شود، افغانی ها همیشه تلاش کرده اند درصد بالایی از مواد مخدر تولیدی خود را از مرز ایران منتقل بکنند، پس هر مبارزه ای صورت بگیرد باز با این معضل و پدیده شوم مواجه بوده و باید راهکار مطلوب تر و مناسب تری در دستور کار متولیان قرار بگیرد چرا که سیاست های مقابله و مبارزه با مواد مخدر در کشور شکست خورده است، همانگونه که از پایان سال ۹۷ مجازات اعدام برای مواد مخدر حذف شد.

اگر ما هر قدر برای مبارزه با مواد مخدر تلاش کنیم اما این تلاش در جهان و به خصوص کشورهای همسایه مثل افغانستان شریکی نداشته باشد کمتر نتیجه خواهیم گرفت. ولی به راستی اگر چنین است چرا در برخی از کشورها و حتی کشورهای همسایه، مواد مخدر تا این اندازه تهدید کننده نیست؟ آیا در عربستان، اردن، کویت، قطر و حتی عراق تا این اندازه خطر آفرین است؟

مقابله و مبارزه با مخدر در ایران شکست خورده است

هر چند زندان‌های کشور مملو از افرادی است که در ارتباط با مواد و اعتیاد حبس شده اند اما براساس نظر، دیدگاه و تحقیقات کارشناسان مرتبط و جامعه‌شناسان، مبارزه با مواد اعتیاد آور در خیلی از کشورها و به ویژه ایران با شکست مواجه شده است، این شکست این است که نه‌تنها تعداد معتادان کاهش پیدا نکرده، بلکه هر روز افزایش داشته است و از لحاظ سنی افراد نیز، شاهد کاهش سن مصرف کنندگان هستیم و تاسف بار تر از این هم، شاهد افزایش زنانه شدن اعتیاد هستیم و هر روز به تعداد جوانان و نوجوانان مصرف کننده اضافه می شود و دختران جوانی که به سوی این گرداب شوم سوق پیدا می کنند روبه افزایش است.

در مقابله و مبارزه هم اعدام ها و شیوه قهری و انتظامی‌محور جواب نداد هیچ حتی شیوه درمان محور و اینکه معتاد مجرم نیست و بیمار است و نیاز به درمان دارد و باید از طریق دوا و دکتر پاک شود هم نتیجه ای در بر نداشت. شیوه های آموزشی و تلاش برای درگیر کردن همگان برای آشنایی با عواقب اعتیاد هم راه به جایی نبرد و راه حل سیاست کاهش هم همچنان در حال اجراست و با وجود گسترش و توسعه کلینیک های ترک اعتیاد و گسترش کمپ‌های ترک اعتیاد که به دو صورت اجباری و اختیاری معتادان را برای درمان تحت نظر دارند موفقیتی نداشته زیرا این حرکت تکراری بی پایان است هم بخش زیادی از افرادی که تحت درمان بوده اند دوباره به چرخه مصرف بازگشته و یا می گردند. و افزایش عرضه و تقاضا مواد و افزایش مصرف کنندگان و کاهش سن معتادین نشان دهنده شکست مبارزه ای است که هزینه انسانی و اقتصادی گزافی برای آن صرف شد و این چرخه همچنان با شدت و سرعت بیشتری می چرخد.

اعتیاد خظرات زیادی برای جوانان ایجاد کرده و آسیب‌های جبران ناپذیری به آنان وارد می‌کند. علاوه بر این مصرف مواد مخدر سرمایه‌های انسانی و اقتصادی را از بین می‌برد و مانند یک مین بزرگ است که هر جا که راهت بیفت هست و هیچ وقت هم خنثی شدنی نیست تنها راه مصون ماندن از این مین خطرناک است که از روی آن رد نشوی و به دیگران هم هشدار بدهی که نکند پایشان بلغزد و روی آن بیافتند چون وقتی منفجر شود تکه های ناشی از انفجارش دامنگیر خودمان و اطرافیان نیز خواهد شد.

هرچند استانی مانند کردستان جزو استان‌های پاک در حوزه مواد مخدر است اما آمارهایی که در حوزه اعتیاد در استان و به ویژه شهرستان سنندج، قروه و سقز وجود دارد نگران کننده و تاسف انگیز است متولیان آمارهای دقیقی از مصرف کنندگان در دست ندارند اما همه در کوی و برزن چشممان به تعداد بالایی معتادان می افتد و در مراکز شهری مانند میدان انقلاب و خیابان انقلاب جمعیت معتادین کارتن خواب و دستفروش به وفور پیدا می شوند و قطعاً زیر پوست شهر و در لایه‌های پنهان موارد زیادی وجود دارند.

ذکر این نکته خالی از لطف نیست: وقتی «مائو» در چین به قدرت رسید و با خیل عظیم معتادان مواجه شد، دست به اقدام جالبی زد. او دولت را مسئول توزیع مواد مخدر کرد و طی یک دستور محرمانه به تدریج میزان مواد مخدر موجود در تریاک را کاهش داد. این روند تا آنجا ادامه یافت که رهبر چین طی یک سخنرانی رادیویی به معتادان چین گفت: از امروز دیگر هیچ یک از شما معتاد به مواد مخدر نیستید چرا که تریاک مصرفی شما یک ماده ساده گیاهی و مثلاً مختلط با شکلات بوده است. این اقدام او چندان موثر افتاد که بخشی عظیمی از معتادان از دام مواد مخدر گریختند و تنها معتادانی باقی ماندند که از مجاری غیر قانونی مواد مخدر را تهیه می کردند. در مبارزه با این عده نیز مائو گفت:” من به شما شش ماه فرصت می دهم، هر کس طی این مدت اعتیاد را کنار نگذاشت به دریا ریخته می شود.”

مواد مخدر صنعتی و سنتی

مواد مخدر مواد شیمیایی یا سنتی هستند که می‌توانند عملکرد طبیعی بدن و سیستم عصبی مغز را تغییر دهند. این مواد با ایجاد وابستگی برای مصرف مداوم، باعث تغییراتی در احساس، ادراک و رفتار فرد می‌شوند.

مواد مخدر به ۲ دسته صنعتی (با تغییر شیمیایی) و سنتی تقسیم‌بندی می‌شود.

انواع مواد مخدر سنتی

مواد مخدر سنتی موادی هستند که مستقیما از گیاهان طبیعی به دست می‌آیند و روی این نوع مواد اعتیادآور فرایندهای شیمیایی انجام نمی‌شود. معمولا عوارض و میزان وابستگی در مواد سنتی کمتر از صنعتی است. از مواد مخدر سنتی می توان به مواردی مانند: تریاک، هروئین، حشیش یا بنگ، ماری‌ جوانا یا گل، ماشروم و قارچ، ناس و کوکائین اشاره کرد.

انواع مواد مخدر صنعتی

مواد مخدر صنعتی از ایجاد فرایندهای شیمیایی روی گیاهان و مواد طبیعی اعتیادآور ساخته می‌شوند. این نوع مواد مخدر اثرات بیشتری نسبت به مواد مخدر سنتی دارند و عوارض زیادی به وجود می‌آورند. به همین دلیل جرم حمل مواد صنعتی بیشتر بوده و حکم سنگین‌تری دارد.

مواد مخدر ال‌ اس‌ دی، ماده مخدر ترامادول، قرص اکس یا اکستازی و ماده مخدر شیشه از انواع مواد مخدر صنعتی هستند و مورفین، آمفتامین و..از دیگر مخدرهای صعنتی هستند که در بخش درمان نیز با تجویز پزشک و کادر سلامت با دوز مشخص برای بیماران ویژه تجویز می شود.

علل عمده گرایش به مواد مخدر به طور خلاصه عبارتند از:

۱-عوامل اجتماعی

عوامل تربیتی و آموزشی:  مسایل مربوط به خانواده، مدرسه، گروه همسالان، رسانه های گروهی، اوقات فراغت، فساد اجتماعی و …

عوامل اقتصادی: فقر، بیکاری، مهاجرت ، سودجویی فروشندگان .

عوامل سیاسی: جنگ و عوارض ناشی از آن، سیاست دولت ها.

عوامل فرهنگی: بیسوادی، ناآگاهی به مسایل اجتماعی و عدم احساس مسئولیت.

۲-عوامل روانی

روانپزشکی: شامل انواع اختلالات روانی.

عوامل روانشناختی: عدم رشد کافی شخصیت، احساس ناتوانی، ناپایداری احساسی و عاطفی.

۳-عوامل طبیعی

بیماری و درمان خودسرانه نقایص جسمی.

علاوه بر علل ذکر شده، برخی شرایط و علل نیز به طور اختصاصی، در مورد مواد افیونی مطرح است.

مثل:  تعلق به طبقات پایین اجتماعی، اقتصادی، رشد در خانواد های تک والده یا خانواده هایی که در آنها دست کم یک عضو مبتلا به اختلالات مصرف مخدر وجود دارد.
به طور کلی اعتیاد به مواد مخدر علامتی است از ناسازگاری شخصیتی است بدین معنی که مشکلات همانندسازی و اختلال در شرایط زندگی را می توان زمینه ساز ناسازگاریهایی دانست که در روان فرد تاثیر عمیقی بر جای گذارده و او را به سمت اعتیاد سوق می دهد.

مواردی هم مانند تفریحی مصرف کردن را می توان به عوامل گرایش به مصرف اضافه کرد، این مرحله زمانی است که تعداد دفعات مصرف مواد مخدر یا الکل بیشتر می شود،  فرد ممکن است فقط در تعطیلات آخر هفته یا چند بار در ماه به مصرف ماده مخدر روی آورد، فرد مصرف کننده به احتمال زیاد در این مدت عواقب و پیامدهای منفی آن را درک نخواهد کرد و کم کم به آن وابسته می شود. در این مرحله مواد مخدر و الکل، زندگی فرد را بطور قابل توجهی تحت قرار داده اند. عملکرد یک فرد در محل کار به مرور زمان کاهش می یابد و روابط دوستانه فرد به افرادی محدود می شود که مانند او مواد مخدر مصرف می کنند. در این مرحله، فرد از نظر جسمی به مواد مخدر و الکل وابسته شده است، بدین معنا که بدن او به تهیه مداوم این ماده عادت کرده است. اعتیاد به مواد مخدر یک اختلال پیچیده و چندعاملی است که تحت تأثیر ترکیبی از عوامل ژنتیکی، روانی، اجتماعی و محیطی شکل می‌گیرد.

راستی هر ساله در ایران در همه ایام و به ویژه در روز جهانی مبارزه با مواد مخدر چند تن مواد مخدر کشف شده به آتش کشیده می‌شود؟ در کشورمان سالانه چه میزان بودجه صرف مبارزه با موادمخدر می‌شود؟! میزان کشفیات در سال چقدر است و چند درصد از کل مواد توزیع شده را شامل می‌شود؟ تعداد شهدا و جانبازان مبارزه با مواد مخدر، میزان مصرف‌کنندگان مواد و… چقدر است؟

اعتیاد درد و غصه‌ ی بی‌پایان

علل ناکامی در مبارزه با مواد مخدر و… چیست؟! و این درد بی پایان و اشک های آن به غصه‌ی و اشک بی‌پایان سرزمینمان تبدیل شده است. قصه‌ی آدم‌هایی که امروز گرفتار هستند و در گرداب و باتلاق سیاه اعتیاد، هستی خود را به حراج گذاشته‌اند و آدم‌هایی که فردا گرفتار می‌شوند و با بارش این باران سیاه، کودکان و فرزندان دلیر این خاک جزو نفرین‌شدگان قرار می‌گیرند و ما آدم‌ها هم هر روز آرزوی مرگشان را می‌کنیم و راحت از کنارشان در خیابان، در کوچه و در منزلمان آگاهانه یا ناآگاهانه تفاوتی نمی‌کند، کاری شاید از دستمان نیاید و شاید بیاید و دیگر خسته شده باشیم، می‌گذریممتأسفانه امروزه مصرف موادمخدر خطرناک تر از گذشته شده است و  هر روز شاهد افزایش عرضه و تقاضا هستیم و این پدیده شوم در جامعه ما به ویژه در بین نوجوانان و جوانان هر لحظه درحال افزایش است و شبکه های بین‌المللی و داخلی قاچاق موادمخدر و سوداگران مرگ بدون واهمه و بدون ترس و بی‌شرمانه دام های مختلف اعتیاد را در همه‌جا می‌گسترانند و هر روز شاهد گرفتار شدن صدها نوجوان و جوان هستیم و هنوز نپذیرفته ایم که پایان اعتیاد مرگ است و البته آسیبی ست که روایتش پایانی ندارد و به تکراری بی پایان مبدل گشته است و هستی را به نیستی مبدل می کند اما اگر امروز به فکر نباشیم و اقدام نکنیم فردا دیر خواهد شد و پشیمانی سودی ندارد و بدانیم که هیچ کاری نشدنی نیست، اگر خود پیش قدم نشویم هیچ کس برای ما سرزمین مان را نمی سازد. خودمان دست به کار شویم. روح متلاطم و پرسشگر خود را خودساز، برنامه ریز، آرام و امیدوار سازیم و از این آسیب و تهدید بزرگ دوری کنیم و نگذاریم وارد زندگی و روح و فکرمان شود و این مهم با همت جوانان شدنی است زیرا ما در جریان حوادث و مشکلات زیادی قرار گرفته ایم و چاره ای جز مبارزه نداریم. از یاد نبریم که حتی یک قطره ی باران هم می تواند سرتاسر برکه را تلنگر بزند، چرا آن قطره ما نباشیم.

یحیی صمدی/ روزنامه نگار و فعال فرهنگی اجتماعی