آبیدر؛ زخمی که باید به درس تبدیل شود

دوم مرداد در تقویم کردستان، تنها یادآور یک آتش‌سوزی در ارتفاعات آبیدر نیست؛ روزی است که سه جوان سنندجی، بی‌آنکه مأموریت اداری یا مسئولیت سازمانی بر دوش داشته باشند، تنها با احساس مسئولیت اجتماعی و عشق به طبیعت، راهی کوهستان شدند تا شعله‌هایی را خاموش کنند که سرمایه‌های طبیعی زاگرس را تهدید می‌کرد. آنان بازنگشتند، اما نامشان در حافظه مردم کردستان به عنوان قهرمانان بی‌ادعای طبیعت ماندگار شد.

«حمید مرادی»، «چیاکو یوسفی‌نژاد» و «خبات امینی» نه آتش‌نشان بودند، نه مأمور منابع طبیعی و نه کارمند هیچ دستگاه اجرایی؛ آنان شهروندانی بودند که باور داشتند حفاظت از طبیعت، مسئولیت همه مردم است. همین باور، آنان را به دل آتشی کشاند که سرانجام جانشان را گرفت و حادثه آبیدر را از یک آتش‌سوزی زیست‌محیطی، به رویدادی انسانی، اجتماعی و ملی تبدیل کرد.

امروز و در نخستین سالگرد آن حادثه تلخ، روایت آبیدر تنها روایت اندوه نیست؛ روایت مسئولیت‌پذیری مردمی، مطالبه‌گری برای اصلاح ساختارهای مدیریت بحران و تلاش برای احقاق حقوق خانواده‌هایی است که عزیزترین سرمایه خود را در راه حفاظت از طبیعت از دست دادند.

سرمایه های اجتماعی در دل شعله‌ها

حادثه آبیدر بار دیگر نشان داد که سرمایه اجتماعی، یکی از ارزشمندترین ظرفیت‌های جامعه ایرانی است. زمانی که شعله‌های آتش در دامنه‌های کوهستان زبانه می‌کشید، نخستین کسانی که خود را به محل رساندند، مردم محلی و فعالان محیط زیست بودند؛ انسان‌هایی که احساس تعلق به سرزمین، آنان را به میدان کشاند.

حمید، چیاکو و خبات نماد همین سرمایه اجتماعی بودند؛ جوانانی که بدون چشمداشت، آسایش و حتی جان خود را برای حفظ طبیعت به خطر انداختند. آنان نشان دادند که حفاظت از منابع طبیعی تنها وظیفه دولت نیست، بلکه مسئولیتی عمومی است که مردم نیز خود را در آن شریک می‌دانند.

این سه جوان، ادامه‌دهنده راه کسانی همچون شریف باجور، یاسین خندانی، اسماعیل کریمی و بلال امینی بودند؛ فعالانی که در سال‌های گذشته نیز هنگام مهار آتش در جنگل‌ها و مراتع کشور جان خود را از دست دادند. تکرار چنین حوادثی، نشان می‌دهد فرهنگ ایثار برای حفاظت از محیط زیست در میان مردم وجود دارد، اما این سرمایه ارزشمند نیازمند پشتیبانی، آموزش و حمایت است.

وقتی فداکاری جای خالی امکانات را پر می‌کند

حادثه آبیدر، تنها محصول گستردگی آتش نبود؛ بلکه نتیجه مجموعه‌ای از ضعف‌های ساختاری بود که سال‌ها کارشناسان نسبت به آن هشدار داده‌اند. زاگرس هر سال با خطر آتش‌سوزی‌های گسترده مواجه است، اما هنوز بسیاری از مناطق، از تجهیزات استاندارد اطفای حریق، پایگاه‌های تخصصی، امکانات ایمنی و آموزش‌های حرفه‌ای بی‌بهره‌اند. در چنین شرایطی، نیروهای مردمی ناگزیر به خط مقدم می‌روند؛ خط مقدمی که گاه بهای حضور در آن، جان انسان‌هاست.

از سوی دیگر، نباید همه مسئولیت را متوجه دستگاه‌های اجرایی دانست. اداره‌های منابع طبیعی و محیط زیست نیز سال‌هاست با کمبود شدید نیروی انسانی، محدودیت اعتبارات، فرسودگی تجهیزات و گستردگی عرصه‌های تحت مدیریت روبه‌رو هستند. در بسیاری از عملیات‌ها، نیروهای منابع طبیعی تنها با چند دستگاه دمنده و حداقل امکانات در برابر حریق‌های گسترده قرار می‌گیرند.

این واقعیت، ضرورت تقویت اعتبارات، تجهیز یگان‌های اطفای حریق، آموزش نیروهای داوطلب و تدوین سازوکار مشخص برای مشارکت ایمن مردم را بیش از گذشته آشکار می‌کند؛ زیرا اگر مشارکت مردمی بدون آموزش و تجهیزات ادامه یابد، خطر تکرار آبیدر همچنان پابرجا خواهد بود.

مسئولیتی که پس از حادثه آغاز شد

اگرچه هیچ اقدام مادی قادر به جبران فقدان سه جوان جان‌باخته نیست، اما آنچه پس از حادثه رخ داد، نشان داد که مسیر احقاق حقوق خانواده‌ها به طور جدی دنبال شد.

به گفته مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان، با پیگیری‌های مستمر استاندار کردستان، رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، مدیرکل مدیریت بحران استانداری و همکاری سایر دستگاه‌های مسئول، تمامی مطالبات قانونی خانواده‌های جان‌باختگان و مجروحان حادثه، در چارچوب ماده ۲۰ آیین‌نامه اجرایی فداکاران خدمت قانون مدیریت بحران کشور پرداخت شد.

بر اساس این فرآیند، مجموعاً چهار میلیارد و ۸۷۸ میلیون تومان از سوی بیمه طرف قرارداد سازمان منابع طبیعی به وراث جان‌باختگان و مصدومان حادثه پرداخت شد؛ اقدامی که هرچند جای خالی عزیزان از دست‌رفته را پر نمی‌کند، اما بیانگر به رسمیت شناختن ایثار آنان و اجرای تکالیف قانونی دولت در قبال فداکاران خدمت است.

این پرداخت‌ها شامل وراث سه جان‌باخته و سه مصدوم حادثه بود و پس از طی مراحل قانونی و بررسی مستندات به نتیجه رسید. این روند، افزون بر اجرای قانون، پیام روشنی نیز داشت؛ اینکه   فداکاری شهروندانی که برای حفاظت از سرمایه‌های ملی جان خود را از دست می‌دهند، نباید در پیچ‌وخم بروکراسی اداری فراموش شود.

فراتر از غرامت

پرداخت غرامت، پایان مسئولیت نیست؛ آغاز مسئولیتی بزرگ‌تر است. اگر قرار باشد هر سال در گوشه‌ای از زاگرس، جوانانی برای خاموش کردن آتش جان خود را از دست بدهند، هیچ مبلغی نمی‌تواند جای خالی آنان را پر کند.

مهم‌ترین درس آبیدر، ضرورت اصلاح ساختار مدیریت بحران‌های محیط‌زیستی است؛ از ایجاد پایگاه‌های تخصصی اطفای حریق گرفته تا آموزش مستمر نیروهای داوطلب، تجهیز یگان‌های منابع طبیعی، استفاده از فناوری‌های نوین پایش و هشدار سریع، بهره‌گیری از بالگردهای تخصصی و تدوین دستورالعمل‌های روشن برای حضور مردم در عملیات‌های اطفای حریق.

همچنین حمایت حقوقی از داوطلبان باید به گونه‌ای باشد که آنان ضمن برخورداری از پوشش بیمه‌ای و آموزش‌های لازم، تنها در قالب سازوکارهای مشخص و ایمن وارد عملیات شوند؛ چرا که سرمایه انسانی ارزشمندتر از آن است که قربانی کمبود تجهیزات و نبود برنامه‌ریزی شود.

آبیدر؛ زخمی که باید به درس تبدیل شود

حادثه دوم مرداد، تنها خاطره‌ای تلخ نیست؛ هشداری است برای آینده. اگر این حادثه صرفاً با برگزاری مراسم یادبود و نصب چند بنر به پایان برسد، احتمال تکرار آن همچنان وجود خواهد داشت.

اما اگر از دل این اندوه، اراده‌ای برای اصلاح شکل بگیرد، آبیدر می‌تواند نقطه عطفی در مدیریت بحران‌های زیست‌محیطی کشور باشد؛ نقطه‌ای که در آن مشارکت مردمی، آموزش، تجهیزات، حمایت قانونی و مسئولیت‌پذیری نهادهای اجرایی در کنار یکدیگر قرار گیرند.

حمید، چیاکو و خبات، با جان خود از طبیعت دفاع کردند. اکنون نوبت جامعه و مدیران است که از یاد آنان دفاع کنند؛ نه فقط با تجلیل و نام‌گذاری، بلکه با ساختن سازوکاری که دیگر هیچ جوانی برای خاموش کردن آتش، بی‌پشتوانه و بی‌تجهیزات راهی دل شعله‌ها نشود.

آبیدر امروز تنها یک کوه نیست؛ نمادی از مسئولیت مشترک مردم و حاکمیت در پاسداری از منابع طبیعی است. یاد سه قهرمان سنندجی، زمانی به بهترین شکل گرامی داشته خواهد شد که فداکاری آنان، سرآغاز تغییر باشد؛ تغییری که هم جان انسان‌ها را حفظ کند و هم طبیعت زاگرس را برای نسل‌های آینده.

مطالبات قانونی خانواده‌های جان‌باختگان حادثه آبیدر به‌طور کامل پرداخت شد

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان با تسلیت جان باختن سه جوان فداکار سنندجی در جریان آتش سوزی سال گذشته آبیدر گفت: همزمان با نخستین سالگرد حادثه تلخ آتش‌سوزی کوه آبیدر، تمامی مطالبات قانونی خانواده‌های جان‌باختگان و مصدومان این حادثه، با پیگیری‌های مستمر مسئولان و در چارچوب ماده ۲۰ آیین‌نامه اجرایی فداکاران خدمت قانون مدیریت بحران کشور، به طور کامل پرداخت شد.

مهندس بهزاد شریفی‌پور اظهار کرد: در آستانه نخستین سالگرد حادثه تلخ آتش‌سوزی کوه آبیدر، با پیگیری‌های مستمر استاندار کردستان، رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور و همکاری دستگاه‌های مسئول، تمامی مطالبات قانونی خانواده‌های جان‌باختگان و مجروحان این حادثه پرداخت شد.

وی افزود: این اقدام در چارچوب ماده ۲۰ آیین‌نامه اجرایی فداکاران خدمت قانون مدیریت بحران کشور و در راستای اجرای تکالیف قانونی دولت برای حمایت از فداکاران خدمت و کاهش بخشی از آلام خانواده‌های داغدار و حمایت از مصدومان انجام شده است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان با بیان اینکه هیچ اقدام مادی قادر به جبران فقدان عزیزان از دست‌رفته نیست، ادامه داد: اجرای به‌موقع تعهدات قانونی، بیانگر توجه نظام جمهوری اسلامی ایران به جایگاه ارزشمند افرادی است که در مسیر حفاظت از منابع طبیعی و سرمایه‌های ملی، از جان و سلامتی خود گذشتند.

شریفی‌پور با اشاره به جزئیات این پرداخت‌ها گفت: در مجموع ۴ میلیارد و ۸۷۸ میلیون تومان از سوی بیمه رازی، طرف قرارداد سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، به حساب وراث جان‌باختگان و مصدومان حادثه آتش‌سوزی آبیدر واریز شد و بدین ترتیب تمامی مطالبات پیش‌بینی‌شده برای این عزیزان به طور کامل پرداخت شد.

وی افزود: این پرداخت‌ها شامل خانواده‌های سه تن از جان‌باختگان و سه نفر از مصدومان حادثه بود که پس از طی مراحل قانونی، بررسی مستندات و پیگیری‌های مستمر به سرانجام رسید و افزون بر اجرای قانون، گامی مؤثر در کاهش بخشی از دغدغه‌ها و رنج‌های خانواده‌های آسیب‌دیده به شمار می‌رود.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان تحقق این مهم را حاصل همدلی، تعامل و پیگیری مستمر مجموعه‌ای از دستگاه‌ها و نهادهای مسئول دانست و از حمایت‌های استاندار کردستان، رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور،

مدیرکل مدیریت بحران استانداری، بیمه رازی و همچنین همراهی سازمان‌های مردم‌نهاد و فعالان محیط زیست که از نخستین ساعات وقوع حادثه در کنار خانواده‌های آسیب‌دیده حضور داشتند، قدردانی کرد.

مهندس شریفی‌پور تأکید کرد: تحقق عدالت و حمایت از آسیب‌دیدگان حوادث ناگوار، مرهون مدیریت مسئولانه، نگاه انسانی و پیگیری‌های مجدانه‌ای است که فراتر از وظایف اداری، برای احقاق حقوق قانونی آسیب‌دیدگان انجام می‌شود و این اقدام نیز نمونه‌ای از اهتمام دولت به تکریم فداکاران خدمت و حمایت از خانواده‌های آنان در چارچوب قوانین و مقررات کشور است.

وی با گرامیداشت یاد جان‌باختگان حادثه آتش‌سوزی آبیدر گفت: دوم مردادماه، نخستین سالگرد حادثه‌ای است که در جریان آن جمعی از حافظان طبیعت در راه صیانت از عرصه‌های طبیعی استان کردستان جان خود را فدا کردند و تعدادی دیگر نیز مجروح شدند. یاد، نام و ایثار این عزیزان همواره در حافظه مردم قدرشناس، دوستداران طبیعت و خانواده بزرگ منابع طبیعی ماندگار خواهد ماند و راه آنان چراغی برای استمرار حفاظت از سرمایه‌های ارزشمند طبیعی کشور است.

محمدفرید سماواتی