
هیچگاه فکر نمی کردم که موضوع تکاندن درخت گردو (شەنیەری) به تیتر اصلی رسانه ها و کانال های شبکه های اجتماعی تبدیل شود، اما کشته و زخمی شدن بیش از ده جوان منطقه در طول یک ماه و درخواست یکی از مخاطبان کردستاننامه (کانال رسمی نگارنده) سبب نگارش این یادداشت گردید.
درخت گردو برای ما یادآور روزهای خوش کودکی بود. البته این کودکی همیشه همراه با ترس از سقوط پدران و اطرافیانمان(شنیەر) بود که در بلندترین نقطه درخت با “شَنّه” (چوبی با طول ۴- ۵ متر و قطر حداقل ۱۰ سانتیمتر) گردو میتکاندند و ما بچهها آن پایین گردوها را میچیدیم. بعد از ما پدران و مادرانمان برای اطمینان از اینکه گردویی نمانده است، همه سوراخ سمبههای دره و کوه و زمین را میگشتند و سپس مرحله اصلی کار ما یعنی “شارو”(پیداکردن گردوی دیده نشد) آغاز میشد که هیجان بسیار زیادی برای ما کودکان و نوجوانان داشت. پایان بخش فرایند گردوچینی، “پاشارو” بود که معمولاً پدر یا بزرگ خانواده آن را انجام میداد و سپس مرحله بعد آغاز میشد. اگر قرار بود گردو برای مصرف خانواده در زمستان یا خیرات شب جمعه در مسجد نگه داشته شود، پوست سبز آن را میکندیم (پاقلیس) و اگر هم هدف، فروختن مغز آن بود که در دوره ما خریداران آن عموماً از تویسرکان میآمدند با همان پوست سبز (کَمکول) آن را میشکستیم و مغز آن را در میآوردیم[کاردَهوَەژێ].
ما کودکان و نوجوانان مغز گردوهایی را که خود شارو میکردیم جداگانه در میآوردیم؛ خشک میکردیم و میفروختیم و پولش هم مال خودمان بود و با آن چیزهایی را که لازم داشتیم، میخریدیم. با وجود آنکه هزاران درخت گردوی بسیار بلند در ده ما بود و گردوتکانان هم بیشتر مالکان باغ بودند برای چند دهه هیچگاه ندیدم که کسی بر اثر سقوط از درخت فوت کند. با کمال تٲسف کاری که سبب سرخوشی کودکان و رٶیای هر ساله ما بود امروز به کابوسی بزرگ برای همگان تبدیل شده است. آمار زیر که از دو کانال شهرستان پاوه- سلام پاوه و دهنگی نوریاو فقط در طول یک ماه- گردآوری شده است، نشاندهنده عمق فاجعه است:
۲۹ شهریور ۱۴۰۵ / فاضل خضری، هاوار/ نوسود(فوت)
۵ مهر ۱۴۰۵ / هیرش عبدی، جوان اهل روستای رزاب و ساکن مریوان (فوت)
۱۰ مهر ۱۴۰۵ / یک جوان از روستای پایگلان/ سروآباد(مصدوم)
۱۲ مهر / تحسین فیروزی، معلم بازنشسته از اهالی شهر بانهوره/ پاوه(فوت)
۱۳ مهر / محمدعبدالله لطیفی، هوار شیرهدره/ هورامان(مصدوم)
۱۶ مهر / یک جوان ۳۸ ساله از اهالی شبانکاره
باغات شبانکاره (مصدوم)
۲۱ مهر / یک جوان در سرباور دوریسان/ پاوه (مصدوم)
۲۱ مهرماه / عبدالله صالحی، شهر هەورامان(فوت)
۳۰ مهر / فرهاد قادری از اهالی روستای نجار/ پاوه(فوت)
این آمار، تنها شامل کسانی است که خبر مصدومیت یا فوت آنها درج شده و مختص یک منطقه است؛ تا جایی که شنیدهام در همین منطقه هم آمار واقعی بیشتر از این است و اگر سایر شهرهای کردستان هم به آن اضافه شود؛ شاهد دهها متوفی و مصدوم خواهیم بود. این در حالی است که بر اثر سدسازیهای بیرویه در منطقه و تغییر اقلیم و گرمای هوا و خکسالی و کاسبی سیاه با چوب گردو بسیاری از درختان گردو خشک شده اند و گرنه اگر تعداد آنها مانند چهل پنجاه سال پیش بود شاید آمار متوفیان و مصدومان امروز دهها برابر میشد.
راه حل پایان این کابوس چیست؟ دوست ندیده ما که متٱسفانه اسمشان را هم ننوشتهاند در این فایل صوتی نکاتی را متذکر شده است. اهل قلم منطقه هم بارها در این باره نوشتهاند و اهل منبر در مراسم ختم متوفیان گردوتکانی تذکرات چندباره دادهاند، اما ظاهراً نتیجه نداشته است. من این موارد را تکرار نمیکنم. تنها به یک موضوع میپردازم که نقش دانشگاه و استادان بومی منطقه در بهبود اوضاع است. این نکته مهم است که هریک از ما بدانیم در قبال مردم و منطقه خود مسئولیت داریم و هریک در رشته تخصصی خود باید به کاهش آلام هموطنانمان کمک کنیم و تنها در فکر ترفیع و ارتقای خود نباشیم. امروز دانشگاهها تبدیل وضعیت هیٲت علمی از پیمانی به رسمی آزمایشی و از آن به رسمی قطعی را منوط به اجرای طرح جامعه و صنعت کردهاند.
به باور من دانشگاههای استان و شهرستان میتوانند طرحهایی در این زمینه تعریف کنند و کار دانشگاهی را در خدمت توسعه کشاورزی، باغداری، صنایع دستی و دامداری در منطقه و جلوگیری از افزایش بحرانهای اجتماعی، کولبری، بیکاری، تصادف، خودکشی، مرگ و میر بیرویه و همین مسٲله گردو و گردوتکانی قرار دهند؛ در اینصورت، شمار زیادی از پژوهشهای دانشگاهی به توسعه منطقه و کاهش بحرانها اختصاص مییابد و دانشگاه هم به همکار جامعه و صنعت بومی بدیل میشود.
اسماعیل شمس




